Kancelaria LGBT+ | Prawo, które widzi i rozumie Twoją tożsamość

Twoje prawa, Twoja tożsamość, Twoja rodzina

Specjalizujemy się w ochronie praw osób LGBT+. Pomagamy w sprawach związków partnerskich, rodzicielstwa, uzgodnienia płci, dyskryminacji oraz przemocy motywowanej nienawiścią. Tworzymy bezpieczną przestrzeń, w której możesz liczyć na pełne wsparcie i poufność. Jesteśmy po Twojej stronie!

100% poufności | Bezpieczna przestrzeń | Zrozumienie i szacunek | Doświadczenie w sprawach LGBT+

Status osoby najbliższej

Co daje status osoby najbliższej w praktyce – i czy dotyczy związków jednopłciowych?

W codziennej pracy mojej kancelarii, którą prowadzę od lat, skupiając się na ochronie prawnej osób LGBT+ w Polsce, jedno pytanie powraca ze szczególną częstotliwością: „Pani mecenas, czy my dla państwa jesteśmy rodziną?”. To pytanie nie dotyczy sfery emocjonalnej, lecz konkretnych uprawnień, które w polskim systemie prawnym kryją się pod pojęciem statusu osoby najbliższej.

Jako adwokatka muszę zacząć od ważnego zastrzeżenia: w lutym 2026 roku w Polsce wciąż nie funkcjonuje jedna, systemowa ustawa o związkach partnerskich, która w sposób automatyczny i jednolity nadawałaby partnerom jednopłciowym status tożsamy z małżeńskim. Zamiast tego mamy do czynienia z mozaiką przepisów rozproszonych po różnych kodeksach i ustawach.

Zrozumienie czym jest status osoby najbliższej w Polsce wymaga precyzyjnego oddzielenia faktów od oczekiwań. Choć orzecznictwo sądowe w ostatnich latach poczyniło pewne kroki w stronę inkluzywności, sytuacja prawna par jednopłciowych pozostaje sferą wymagającą od partnerów dużej zapobiegliwości i świadomego planowania prawnego.

Gdzie w polskim prawie występuje pojęcie osoby najbliższej?

Wbrew powszechnemu przekonaniu, pojęcie to nie jest jednolite. Każda gałąź prawa definiuje je na własne potrzeby, co tworzy paradoksalną sytuację, w której ta sama osoba może być uznana za „najbliższą” w sądzie karnym, ale już niekoniecznie w urzędzie skarbowym.

Prawo karne i procesowe

Najszersza definicja znajduje się w Art. 115 § 11 Kodeksu karnego. Czytamy tam, że osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. To ostatnie sformułowanie ma kluczowe znaczenie dla par jednopłciowych, o czym wspomnę w dalszej części artykułu.

Prawo medyczne

Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta posługuje się pojęciem „osoby bliskiej”. Definicja ta jest zbliżona do karnistycznej i również obejmuje „osobę pozostającą we wspólnym pożyciu”. To tutaj ważą się losy dostępu do informacji o stanie zdrowia czy decydowania o procedurach medycznych w sytuacjach nagłych.

Procedura administracyjna i cywilna

W Kodeksie postępowania administracyjnego oraz Kodeksie postępowania cywilnego status ten wpływa na prawo do odmowy zeznań czy wyłączenia pracownika organu od prowadzenia sprawy, jeśli dotyczy ona osoby mu najbliższej.

Czy partner jednopłciowy może być uznany za osobę najbliższą?

Odpowiedź na to pytanie brzmi: tak, ale nie we wszystkich aspektach życia i często zależy to od interpretacji konkretnego organu.

W obszarze prawa karnego przełomem była uchwała Sądu Najwyższego z 2016 roku (sygn. I KZP 20/15), która jednoznacznie potwierdziła, że zwrot „osoba pozostająca we wspólnym pożyciu” obejmuje również osoby tej samej płci. Oznacza to, że w procesie karnym partner jednopłciowy ma status osoby najbliższej i może skorzystać z prawa do odmowy składania zeznań przeciwko partnerowi.

W prawie medycznym sytuacja teoretycznie jest podobna – definicja osoby bliskiej obejmuje osoby we wspólnym pożyciu. Jednak w praktyce klinicznej, bez formalnego potwierdzenia tego statusu (np. aktu małżeństwa), personel medyczny bywa powściągliwy. Często dochodzi do sytuacji, w których to lekarz musi dokonać oceny, czy dana osoba faktycznie pozostaje w trwałym pożyciu z pacjentem, co w sytuacjach stresowych bywa zarzewiem konfliktów.

Związek jednopłciowy a osoba najbliższa to relacja, która w polskim sądownictwie jest coraz częściej uznawana na poziomie „funkcjonalnym” (prawa procesowe), ale wciąż ignorowana na poziomie „statusowym” (prawa cywilne i majątkowe).

Co daje uznanie za osobę najbliższą w praktyce?

Jeśli uda się skutecznie wykazać status osoby najbliższej, partnerzy zyskują konkretne narzędzia ochrony:

  1. Prawo do informacji medycznej: Możliwość uzyskania wglądu w dokumentację medyczną i otrzymania informacji o stanie zdrowia partnera, o ile pacjent wcześniej nie wskazał kogoś innego.
  2. Prawo do odmowy zeznań: Wspomniany już przywilej w procesach karnych, pozwalający chronić bliską osobę przed skutkami własnych słów.
  3. Prawo do pochówku: Zgodnie z ustawą o cmentarzach i chowaniu zmarłych, prawo do zorganizowania pogrzebu ma rodzina, ale również „osoby, które do tego dobrowolnie się zobowiążą” – w tym kontekście status osoby bliskiej ułatwia dochodzenie roszczeń do opieki nad grobem.
  4. Wstąpienie w stosunek najmu: W przypadku śmierci partnera, który był jedynym najemcą lokalu komunalnego, osoba pozostająca z nim we wspólnym pożyciu może ubiegać się o wstąpienie w ten stosunek najmu (Art. 691 Kodeksu cywilnego).

Czego status osoby najbliższej nie daje partnerom jednopłciowym?

Tu dochodzimy do punktu, który jest najtrudniejszy dla moich klientów. Istnieje katalog praw, które w Polsce są zarezerwowane wyłącznie dla małżonków (czyli par różnopłciowych) i których status „osoby pozostającej we wspólnym pożyciu” nie obejmuje, niezależnie od stażu związku.

  • Brak automatycznego dziedziczenia ustawowego: W przypadku braku testamentu, majątek zmarłego partnera przejmują jego krewni (rodzice, rodzeństwo), a nie partner. Status osoby najbliższej w rozumieniu karnym nie ma tu żadnego znaczenia.
  • Brak wspólności majątkowej: Nie istnieje ustawowy mechanizm łączący majątki partnerów. Każdy pracuje na własny rachunek, chyba że wspólnie nabędą przedmioty w drodze współwłasności ułamkowej.
  • Brak pełnych uprawnień podatkowych: Partner jednopłciowy nie należy do „zerowej grupy podatkowej”. Oznacza to, że darowizny powyżej kwoty wolnej lub spadek po partnerze są obłożone najwyższym podatkiem (grupa III – osoby obce).
  • Brak prawa do wspólnego rozliczania PIT: Status osoby najbliższej nie pozwala na preferencyjne opodatkowanie dochodów.
UprawnienieMałżeństwoZwiązek jednopłciowy (status faktyczny)
Odmowa zeznań w sądzieTakTak
Dostęp do informacji medycznejTakTak (często wymaga walki/oświadczenia)
Dziedziczenie bez testamentuTakNie
Zwolnienie z podatku od spadkówTakNie
Wspólne rozliczanie podatkówTakNie

Czy projektowane zmiany mogą coś zmienić?

Obecnie, w 2026 roku, na agendzie politycznej i legislacyjnej regularnie pojawiają się projekty ustaw o związkach partnerskich. Niektóre z nich zakładają wprowadzenie nowej instytucji do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, inne proponują stworzenie odrębnego rejestru.

Jako prawniczka muszę jednak jasno podkreślić: projekty te nie są obowiązującym prawem. Wiele osób, słysząc o debatach w Sejmie, zakłada, że ich sytuacja już uległa zmianie. Tak nie jest. Do momentu, w którym ustawa nie zostanie podpisana przez Prezydenta i ogłoszona w Dzienniku Ustaw, musimy operować na dotychczasowych zasadach. Planowane zmiany mają na celu zrównanie statusu „osoby w związku partnerskim” z małżonkiem w obszarze podatkowym i spadkowym, ale do tego czasu prawa osoby najbliższej dla par jednopłciowych są ograniczone i niepełne.

Jak realnie zabezpieczyć związek jednopłciowy w 2026 roku?

Skoro system nie daje pełnej ochrony, musimy ją „zbudować” samodzielnie, korzystając z dostępnych narzędzi prawa cywilnego. To, co nazywamy statusową dyskryminacją, można w dużej mierze zniwelować odpowiednimi dokumentami.

Testament notarialny

To absolutny fundament. Tylko testament pozwala wskazać partnera jako spadkobiercę. Należy jednak pamiętać o kwestii zachowku dla osób uprawnionych ustawowo (np. dzieci lub rodziców zmarłego).

Pełnomocnictwa medyczne

Zamiast polegać na uznaniu przez lekarza, że jesteśmy „osobą bliską”, warto dysponować notarialnym pełnomocnictwem do podejmowania decyzji w sprawach zdrowotnych oraz upoważnieniem do dokumentacji medycznej. Rekomenduję również sporządzenie tzw. oświadczenia pro futuro (dotyczącego ewentualnej uporczywej terapii).

Umowa partnerska (majątkowa)

Choć nie zastąpi ona wspólności ustawowej, może regulować zasady zarządzania wspólnym domem, spłaty kredytów czy podziału ruchomości w przypadku rozstania. Jest to umowa nienazwana, oparta na zasadzie swobody umów.

Oświadczenie o pozostawieniu pod opieką

W przypadku posiadania dzieci, warto uregulować kwestie opieki faktycznej i upoważnień w placówkach oświatowych, choć tu prawo wciąż stawia największy opór w kontekście uznania drugiego rodzica społecznego.

Status osoby najbliższej w praktyce

Status osoby najbliższej w Polsce dla par jednopłciowych to obecnie konstrukcja hybrydowa. Z jednej strony sądy i organy ścigania coraz częściej widzą w nas „osoby pozostające we wspólnym pożyciu”, dając nam prawo do ochrony prywatności i intymności związku w sytuacjach kryzysowych. Z drugiej strony, prawo majątkowe i podatkowe wciąż traktuje partnerów jak osoby zupełnie sobie obce.

Zrozumienie pytania, czy partner jest osobą najbliższą, wymaga więc zawsze doprecyzowania: „w jakiej sytuacji?”. Dopóki system nie zostanie ujednolicony, jedyną drogą do bezpieczeństwa pozostaje świadome korzystanie z narzędzi notarialnych.

Jeśli potrzebujesz analizy konkretnej sytuacji swojej rodziny lub chcesz przygotować pakiet dokumentów zabezpieczających (testamenty, pełnomocnictwa), zapraszam do kontaktu z moją kancelarią. W spokojnej i profesjonalnej atmosferze przyjrzymy się dostępnym rozwiązaniom, które pozwolą Wam poczuć się pewniej w obliczu obowiązujących przepisów.

FAQ: Najczęściej zadawane pytania

Czy partner jednopłciowy może odebrać moje wyniki badań w przychodni lub szpitalu?

Tak, ale pod warunkiem dopełnienia formalności. Choć ustawa o prawach pacjenta zalicza osobę pozostającą we wspólnym pożyciu do kręgu „osób bliskich”, w praktyce placówki medyczne wymagają wyraźnego upoważnienia. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie pisemnego oświadczenia w dokumentacji medycznej (można to zrobić przy każdej wizycie lub jednorazowo w danej placówce) oraz posiadanie przy sobie pełnomocnictwa notarialnego do wglądu w dokumentację. Dzięki temu unikamy dyskusji z personelem o tym, czy dany związek spełnia definicję „wspólnego pożycia”.

Czy po śmierci partnera muszę zapłacić podatek od spadku, jeśli mieszkaliśmy razem 20 lat?

Niestety tak. W obecnym stanie prawnym (luty 2026 r.) staż związku nie wpływa na wysokość opodatkowania. Partnerzy jednopłciowi są dla urzędu skarbowego osobami obcymi (tzw. III grupa podatkowa). Oznacza to, że po odliczeniu niewielkiej kwoty wolnej od podatku, należy zapłacić podatek od nabycia spadku lub darowizny według najwyższej skali. Jest to jedna z najpoważniejszych luk w ochronie prawnej osób najbliższych w związkach nieformalnych w Polsce.

Czy mogę odmówić zeznań w sądzie, jeśli mój partner jest oskarżony w sprawie karnej?

Tak, prawo karne chroni w tym zakresie związki jednopłciowe. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, partnerzy tej samej płci są uznawani za osoby pozostające we wspólnym pożyciu, co nadaje im status osoby najbliższej w rozumieniu Kodeksu karnego. W związku z tym przysługuje Państwu prawo do odmowy składania zeznań przeciwko partnerowi oraz prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytania, które mogłyby narazić go na odpowiedzialność karną.

Czy „wspólne pożycie” oznacza to samo co „związek partnerski”?

Nie. „Wspólne pożycie” to termin socjologiczno-prawny, który odnosi się do faktycznego stanu relacji (więź emocjonalna, fizyczna i gospodarcza). Sędzia lub urzędnik bada wtedy, czy para faktycznie razem żyje. Z kolei „związek partnerski” to termin z zakresu stanu cywilnego, który w Polsce – na ten moment – nie istnieje jako instytucja prawna. Oznacza to, że dziś status osoby najbliższej trzeba udowadniać każdorazowo faktami, ponieważ nie posiadamy dokumentu z Urzędu Stanu Cywilnego, który potwierdzałby to automatycznie.

Materiał zawarty w niniejszym artykule nie stanowi porady prawnej. Przedstawione treści mają charakter ogólny i edukacyjny. Ponieważ każda sytuacja prawna wymaga indywidualnej oceny i analizy szczegółów, publikacja ta nie może zastąpić konsultacji z adwokatem, która jest niezbędna do podjęcia właściwych kroków prawnych.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Jeśli masz pytania dotyczące tego artykułu lub potrzebujesz wsparcia prawnego, zapraszamy do kontaktu. Chętnie pomożemy!