Odmowa transkrypcji aktu małżeństwa jednopłciowego – co zrobić i jakie prawa przysługują małżonkom?
Jeszcze kilka lat temu odmowa transkrypcji aktu małżeństwa jednopłciowego była w polskich urzędach stanu cywilnego regułą, a szanse na jej podważenie – niewielkie. Dziś jest inaczej. Po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 25 listopada 2025 roku w sprawie C-713/23, wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2026 roku i wejściu w życie 23 sierpnia 2026 roku nowych wzorów dokumentów urzędy stanu cywilnego dokonują transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa par tej samej płci.
Problem jednak nie zniknął. Część kierowników USC nadal odmawia, a wokół podstawy prawnej transkrypcji toczy się spór konstytucyjny. Poniżej wyjaśniam, co zrobić po odmowie i jakie środki prawne przysługują małżonkom.
Czy można dokonać transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa jednopłciowego w Polsce?
Tak. W obecnym stanie prawnym transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa osób tej samej płci jest w Polsce dopuszczalna, a odmowa oparta wyłącznie na tym, że małżonkowie są tej samej płci, jest sprzeczna z prawem.
Transkrypcja polega na przeniesieniu zagranicznego dokumentu stanu cywilnego do polskiego rejestru. Zgodnie z art. 104 ustawy z 28 listopada 2014 roku Prawo o aktach stanu cywilnego jest ona wierną i literalną kopią dokumentu zagranicznego, a wniosek składa się do wybranego kierownika USC, niezależnie od miejsca zamieszkania.
Od 23 sierpnia 2026 roku obowiązują nowe wzory dokumentów, wprowadzone rozporządzeniem Ministra Cyfryzacji z 22 maja 2026 r. Zastąpiły one rubryki „mąż” i „żona” polami opisującymi płeć każdego z małżonków niezależnie, co usunęło techniczną przeszkodę, na którą powoływały się urzędy.
Dlaczego USC odmawiał transkrypcji aktu małżeństwa?
Gdy USC odmawia transkrypcji najczęściej podstawą decyzji jest art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego, zgodnie z którym kierownik urzędu odmawia transkrypcji, jeżeli byłaby ona sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. To tzw. klauzula porządku publicznego.
Przez lata urzędy i sądy odczytywały ten przepis przez pryzmat art. 18 Konstytucji RP oraz art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, definiujących małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny: skoro polskie prawo nie zna małżeństwa jednopłciowego, wpisanie takiego aktu do rejestru miałoby naruszać porządek publiczny. Tę wykładnię zakwestionowano nie przez zmianę ustawy, lecz w orzecznictwie.
Co zmienił wyrok TSUE w sprawie C-713/23?
Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23 Cupriak-Trojan i Trojan przeciwko Wojewodzie Mazowieckiemu przesądził, że państwo członkowskie nie może odmówić uznania małżeństwa zawartego legalnie w innym państwie członkowskim przez dwóch obywateli Unii tej samej płci.
Trybunał orzekał na pytanie prejudycjalne polskiego Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie dwóch Polaków, którzy zawarli małżeństwo w Niemczech. Podstawą rozstrzygnięcia były art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE odczytywane w świetle art. 7 i art. 21 ust. 1 Karty praw podstawowych – a więc swoboda przemieszczania się obywateli Unii oraz prawo do poszanowania życia rodzinnego i zakaz dyskryminacji.
Dla praktyki liczą się dwa elementy. Po pierwsze, państwo zachowuje swobodę wyboru sposobu uznania, ale jeżeli przewiduje transkrypcję jako mechanizm uznawania zagranicznych małżeństw, musi ją stosować także do par jednopłciowych, bez dyskryminacji. Po drugie, obowiązek uznania nie oznacza wprowadzenia małżeństw jednopłciowych do prawa krajowego. Art. 18 Konstytucji pozostaje niezmieniony.
Jak orzeka dziś Naczelny Sąd Administracyjny?
NSA orzeka na korzyść par jednopłciowych i to na dwóch niezależnych podstawach: prawa Unii Europejskiej oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Wykonując wyrok TSUE, NSA w wyroku z 20 marca 2026 r. (II OSK 216/21) uchylił wyrok sądu I instancji oraz decyzje odmowne i nakazał transkrypcję aktu małżeństwa zawartego w Niemczech. Uznał, że art. 18 Konstytucji nie jest bezwzględną przeszkodą dla uznania małżeństwa zawartego za granicą.
Druga linia nie opiera się na prawie UE. W wyrokach z 7 maja 2026 r. (II OSK 1075/23, II OSK 2070/23 i II OSK 2073/23) NSA przyjął, że transkrypcja aktu małżeństwa osób tej samej płci zawartego zgodnie z prawem obcego państwa nie jest sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP. Art. 107 pkt 3 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego trzeba bowiem wykładać z uwzględnieniem art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i art. 91 ust. 2 Konstytucji, przyznającego pierwszeństwo ratyfikowanym umowom międzynarodowym. Sprawy dotyczyły małżeństw zawartych w Berlinie i na Maderze. NSA uwzględnił przy wykładni art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego wyroki ETPC w sprawach Formela i inni przeciwko Polsce oraz Andersen przeciwko Polsce. Dodatkowym argumentem za takim uprzednim stosowaniem standardu wynikającego z art. 8 EKPC był art. 272 § 3 p.p.s.a., pozwalający na wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania sądowoadministracyjnego w następstwie rozstrzygnięcia organu międzynarodowego
Nie jest to jednak sytuacja wolna od ryzyka. 28 lipca 2026 r. Trybunał Konstytucyjny (sygn. U 2/26) orzekł o niezgodności z Konstytucją rozporządzenia wprowadzającego nowe wzory dokumentów. Wyroku nie ogłoszono w Dzienniku Ustaw, rozporządzenie weszło w życie i jest stosowane, a skutki tego orzeczenia pozostają sporne. W praktyce: pojedyncze odmowy nadal się zdarzają.
Co zrobić po odmowie transkrypcji aktu małżeństwa jednopłciowego?
Odmowa transkrypcji ma formę decyzji administracyjnej, od której przysługuje odwołanie.
- Sprawdź datę doręczenia decyzji. Od niej biegną wszystkie terminy.
- Wnieś odwołanie od odmowy transkrypcji do wojewody – organu wyższego stopnia wobec kierownika USC – za pośrednictwem kierownika, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji (art. 129 § 1 i § 2 k.p.a.).
W odwołaniu warto powołać się wprost na wyrok TSUE C-713/23 oraz wyroki NSA z 20 marca i 7 maja 2026 r., wskazując, że przepisy TFUE i Karty praw podstawowych wiążą organ bezpośrednio.
Czy można zaskarżyć odmowę transkrypcji do sądu administracyjnego?
Tak. Po wyczerpaniu drogi odwoławczej na decyzję wojewody przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni od jej doręczenia (art. 53 § 1 p.p.s.a.).
Sąd administracyjny nie orzeka o tym, czy małżeństwo istnieje. Bada legalność decyzji – to znaczy sprawdza, czy organ prawidłowo zastosował prawo w szczególności art. 107 pkt 3 ustawy i czy uwzględnił wiążące Polskę prawo UE oraz Europejską Konwencję Praw Człowieka. Od niekorzystnego wyroku WSA przysługuje skarga kasacyjna do NSA w terminie 30 dni od doręczenia odpisu orzeczenia z uzasadnieniem (art. 177 § 1 p.p.s.a.); musi sporządzić ją adwokat lub radca prawny.
Osoby, których sprawy zakończyły się prawomocnie przed zmianą linii orzeczniczej, mogą rozważyć skargę o wznowienie postępowania. Podstawą może być m.in. art. 272 § 3 p.p.s.a., jeżeli potrzeba wznowienia wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego, np. ETPC. Termin na wniesienie skargi wynosi trzy miesiące; sposób jego obliczenia zależy jednak m.in. od tego, czy zainteresowany był stroną postępowania przed organem międzynarodowym. Odrębną podstawę wznowienia w związku z orzeczeniem TSUE przewiduje art. 272 § 2a p.p.s.a.
Czy Polska musi uznawać małżeństwo jednopłciowe zawarte za granicą?
Tak, ale aktualnie w ściśle określonym zakresie. Polska ma obowiązek uznać małżeństwo jednopłciowe zawarte legalnie w innym państwie członkowskim UE. Nie ma natomiast obowiązku wprowadzenia takich małżeństw do własnego prawa. To cztery odrębne kwestie, które bywają mylone.
Transkrypcja aktu to czynność rejestrowa – przeniesienie zagranicznego dokumentu do polskiego rejestru.
Uznanie małżeństwa jednopłciowego w Polsce jako stanu cywilnego nie zostało uregulowane ustawowo. Polska nie wprowadziła małżeństw jednopłciowych i wyrok TSUE tego nie wymaga.
Uznanie poszczególnych skutków małżeństwa – podatkowych, spadkowych, majątkowych, ubezpieczeniowych – nie wynika automatycznie z samej transkrypcji i część z nich będzie zapewne przedmiotem odrębnych sporów.
Obowiązek zapewnienia ochrony prawnej związkom osób tej samej płci wynika z art. 8 EKPC i został potwierdzony w czterech wyrokach ETPC przeciwko Polsce – m.in. Przybyszewska i inni (12 grudnia 2023 r., skarga nr 11454/17) i Szypuła i inni (27 lutego 2025 r., skarga nr 78030/14). Polska go nie wykonała; ustawę o statusie osoby najbliższej Prezydent zawetował 17 lipca 2026 r.
Kiedy warto skorzystać z pomocy adwokata?
Sprawa wygląda prosto tylko do pierwszej odmowy. Później liczą się terminy i umiejętne powołanie prawa unijnego oraz konwencyjnego – bo na tym poziomie te sprawy się dziś wygrywa. Pomoc prawnika jest szczególnie wskazana, gdy małżeństwo zawarto poza Unią Europejską (argumentacja opiera się wtedy na EKPC, a nie na swobodzie przemieszczania się), gdy sprawa zakończyła się prawomocnie wcześniej albo gdy urząd zwleka z wydaniem decyzji.
Jeżeli otrzymałeś lub otrzymałaś odmowę transkrypcji aktu małżeństwa jednopłciowego albo dopiero przygotowujesz wniosek, kancelaria przeanalizuje dokumenty, oceni realne szanse i dobierze właściwą drogę – odwołanie, skargę do sądu administracyjnego lub skargę o wznowienie postępowania – a następnie poprowadzi sprawę przed urzędem i sądem. Wyniku żaden prawnik nie zagwarantuje, ale dobrze przygotowana sprawa zwiększa szanse i chroni przed utratą terminów.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Polska nie wprowadziła małżeństw jednopłciowych do prawa krajowego. Musi jednak uznać małżeństwo zawarte legalnie w innym państwie członkowskim UE przez obywateli Unii – tak wynika z wyroku TSUE z 25 listopada 2025 r. (C-713/23). Uznanie nie jest tym samym co zrównanie statusu. Zakres konkretnych skutków prawnych w prawie polskim wciąż bywa przedmiotem sporów.
Tak. Transkrypcja małżeństwa jednopłciowego jest dziś w Polsce dokonywana, a od 23 sierpnia 2026 r. urzędy dysponują dostosowanymi do tego wzorami dokumentów (rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z 22 maja 2026 r.). Wniosek składa się do wybranego kierownika USC – niezależnie od miejsca zamieszkania – dołączając odpis zagranicznego aktu małżeństwa wraz z tłumaczeniem przysięgłym na język polski.
Odmowa następuje w formie decyzji administracyjnej. Odwołanie od odmowy transkrypcji wnosi się do wojewody za pośrednictwem kierownika USC w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. W odwołaniu warto powołać wyrok TSUE C-713/23 oraz wyroki NSA z 20 marca i 7 maja 2026 r.
Odwołanie do wojewody – 14 dni od doręczenia decyzji (art. 129 § 2 k.p.a.). Skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego – 30 dni od doręczenia decyzji wojewody (art. 53 § 1 p.p.s.a.). Skarga kasacyjna do NSA – 30 dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 177 § 1 p.p.s.a.). Terminy te są nieprzywracalne bez wykazania braku winy.
Tak. Po wyczerpaniu odwołania przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Sąd nie rozstrzyga o ważności małżeństwa – kontroluje legalność decyzji, w tym prawidłowość zastosowania klauzuli porządku publicznego z art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego oraz uwzględnienie prawa UE i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Osoby, których sprawy zakończyły się prawomocnie wcześniej, mogą rozważyć skargę o wznowienie postępowania.
Tak, i to bezpośrednie. TSUE w sprawie C-713/23 przesądził o obowiązku uznania małżeństw zawartych legalnie w innych państwach UE. ETPC w czterech wyrokach przeciwko Polsce stwierdził naruszenie art. 8 Konwencji przez brak jakichkolwiek ram prawnych dla par jednopłciowych. Oba nurty orzecznictwa są dziś wprost powoływane przez Naczelny Sąd Administracyjny i można je skutecznie przywołać w odwołaniu oraz w skardze do sądu.


